داشت در آنها زمينهاى كشاورزى ، به‌وسيله آبيارى دقيق بارور شود . عمليات حفر قنوات و آبيارى مصنوعى « 13 » در طول قرنهاى بسيارى تا امروز حفظ شده است و امروزه نيز از چنان اهميتى برخوردار است كه « نظام فرغانه » حتى در اتحاد جماهير شوروى موقعيت خاصى را داراست . « 14 » حتى از جيحون « 15 » و مرغاب نزديك مرو در قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ، كانالهاى بسيارى به‌وسيله « تقسيم‌كننده آب » ( مقسّم الماء ) « 16 » براى بالغ بر 10000 مالك با « پيمانه آب » ( مستقه ) منشعب كردند . باز و بسته كردن كانالها به‌وسيله تخته‌ها و لوله‌هاى كوچك كه در ارتفاع معينى از سطح آب تعبيه شده بود ، به طور خودكار انجام مىگرفت . نظارت آن بر عهده مأمور ويژه‌اى بود كه تعداد زيادى همكار در اختيار

--> ( 13 ) . رجوع كنيد مفاتيح العلوم ، ص 72 - 68 ، و علاوه بر آن : Barthold , Ist . Orosund Mez 423 f . ( تأسيسات آبيارى چوبى ) . آبى كه در كانالهاى ساخته‌شده ايرانيان به مصرف مىرسيد ، ( به‌عنوان آب خراج ) براى آبيارى زمينهاى خراج بود : Lokk . 86 . اصول حقوق آب را ابو يوسف كتاب الخراج در ص 58 - 53 بررسى كرده است ( به‌ويژه فرات و دجله ) ؛ ماوردى : كتاب الاحكام السلطانية ، ص 322 - 313 . ( 14 ) . مقايسه كنيد با : Werner Leimbach : Die Sowjetunion . Natur , Volk und Wirtschaft , ( Stuttgart 1950 ) , S . 251 f . ( Sam - mlung kleine Landerkunden , hrsg . von W . Evers ) . - M . A . SavicKaja : Ukazatel' literatury po irrigacii melioracii Sredne - Aziatskich respublik i Kazakstana , ( Leningrad 1928 ) ( فهرست نوشته‌ها درباره آبيارى و بهبود كشاورزى در جمهوريهاى آسياى ميانه و قزاقستان ) : ( Akademija Nauk SSSR . Materialy Kommissijekspedi cionnych issledovanij , Heft 1 ) . ( 1853 Titel ) . - مسئله آبيارى به خصوص سواحل جيحون مورد بررسى قرار گرفته است . ( آبيارى سواحل جيحون ) V . Zinserling ( Cinzerling' ) : Orosenie na Amu - DareMoskau 1927 , M . R . Davidovskij : Zemli drevnego orosenija Karakalpakii i perspektivy ich osvoenija ( منطقه قديم آبيارى كاراكال پاكين و نظرياتى درباره بهره‌بردارى دوباره از آن ) . Maskau - Leningrad 1934 . ( 15 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 292 و بعد . ( 16 ) . توضيحاتى دقيق از نظام تقسيم آب را قمى به دست مىدهد : تاريخ قم ، ص 53 - 43 ( قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ) .